Notariusz jest zawodem zaufania publicznego, a sporządzane przez niego dokumenty w ramach dokonywanych czynności notarialnych mają charakter dokumentów urzędowych. Zadaniem notariusza jest przede wszystkim zapewnienie bezpieczeństwa obrotu prawnego poprzez ochronę interesów stron dokonujących czynności prawnej. Nie można jednak wykluczyć, że również notariusz może popełnić błąd przy sporządzaniu aktu notarialnego. Poniżej wyjaśniamy z jaką odpowiedzialnością powinien liczyć się notariusz za naruszenie przepisów i jakie prawa przysługują osobie poszkodowanej działaniami notariusza.

Notariusz przy wykonywaniu obowiązków powinien zachować szczególną staranność, ponieważ dokonywane przez niego czynności notarialne kształtują stan prawny i faktyczny ich stron, kreują prawa i obowiązki. Jednocześnie notariusze są tylko ludźmi i może się zdarzyć, że pomimo dokładnego analizowania i sprawdzania treści aktu notarialnego – popełnią błąd. Innym możliwym błędem, do którego dojść nie powinno, ale który często wynika z pośpiechu, jest np. niesprawdzenie albo pobieżne sprawdzenie tożsamości osoby biorącej udział w czynności notarialnej albo niepoinformowanie stron o skutkach, jakie wywołuje czynność prawna. Bywa również, że błąd notariusza jest jeszcze poważniejszy. Może on bowiem wadliwie ustalić stan prawny związany z czynnością notarialną, w świetle którego notariuszowi w ogóle nie wolno jej dokonywać, co skutkuje niekiedy nieważnością czynności.

Co powinien zrobić notariusz, gdy zorientuje się, że popełnił błąd? Jakie możliwości działania mają strony czynności dotkniętej błędem? Czy błędy notariusza można podzielić na mniejsze i większe, czy mają one zawsze ten sam ciężar gatunkowy?

Odpowiedzialność notariusza

Ustalając miarę staranności notariusza należy przywołać przepisy ustawy Prawo o notariacie. Wynika z niej, że przy dokonywaniu czynności notarialnych notariusz jest obowiązany czuwać nad należytym zabezpieczeniem praw i słusznych interesów stron oraz innych osób, dla których czynność ta może powodować skutki prawne. Notariusz ponosi odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przy wykonywaniu czynności notarialnych. Kodeks karny w art. 231 przewiduje odpowiedzialność karną za przekroczenie przez notariusza uprawnień lub za niedopełnianie obowiązków, w wyniku których działa na szkodę interesu prywatnego lub publicznego.

Aby w ogóle można było mówić o odpowiedzialności notariusza, a tym samym możliwości ubiegania się o odszkodowanie lub zadośćuczynienie, trzeba wykazać, że zaistniały trzy okoliczności:

szkoda,
zawinione działanie lub zaniechanie notariusza,
istnieje związek przyczynowy między szkodą a zawinionym działaniem lub zaniechaniem.

Za zawinione działanie może zostać uznane niedochowanie szczególnej staranności podczas wykonywania czynności notarialnych. Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 22 marca 2019 r. (sygn. akt: I CSK 89/18) podkreślił nawet, że biorąc pod uwagę charakter pracy notariuszy i spoczywające na nich obowiązki, dla powstania odpowiedzialności wystarczy nawet niewielkie zawinienie.

„Funkcja sprawowana przez notariusza w powiązaniu z podstawą odpowiedzialności wynikającą z art. 415 k.c. w związku z art. 49 ustawy z 1991 r. Prawo o notariacie sprawia, że do przypisania notariuszowi odpowiedzialności wystarcza najlżejsza postać winy (culpa levissima), ustalanej przy wykorzystaniu wysokiego miernika staranności”.

Notariusz odpowiada zarówno za straty, które poszkodowany poniósł, jak i korzyści, które mógłby osiągnąć, gdyby mu szkody nie wyrządzono. Przy wyliczaniu rozmiaru szkody uwzględnia się normalne następstwa działania lub zaniechania notariusza, ale również przyczynienie się poszkodowanego do powstania lub rozmiarów szkody.

Obowiązkowe ubezpieczenie OC notariuszy

Każdy notariusz obowiązkowo podlega ubezpieczeniu od odpowiedzialności cywilnej za szkody wyrządzone przy wykonywaniu czynności notarialnych. Polisa jest uruchamiana, gdy w wyniku błędu lub niedopatrzenia wyrządził szkodę. Mogą to być bardzo dotkliwe szkody, bo w przypadku błędu przy sporządzaniu aktu notarialnego przenoszącego własność nieruchomości w grę wchodzą setki tysięcy, a nawet miliony złotych.

Ubezpieczenie OC notariusza obejmuje m.in.:

błędy w sporządzaniu aktów notarialnych, umów i testamentów;
błędy w poświadczeniu podpisów i dat;
błędy w doradztwie prawnym;
niezgodne z zasadami przechowywanie dokumentów.

Ubezpieczenie OC jest obowiązkowe dla każdego notariusza w Polsce. Dotyczy to zarówno osób prowadzących kancelarię notarialną samodzielnie, jak i wspólników w spółkach cywilnych notarialnych. Jeśli notariusz jest zatrudniony w kancelarii w ramach umowy o pracę, to na jego pracodawcy spoczywa obowiązek zakupu polisy.

Ubezpieczenie OC notariuszy ma szeroki zakres. Obejmuje szkody wyrządzone czynem niedozwolonym oraz wynikłe z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania – ale tylko w odniesieniu do czynności wymienionych w art. 1 § 1 Prawa o notariacie, czyli czynności, którym strony pragną nadać formę notarialną. Polisa nie obejmuje skutków innych czynności dokonywanych przez notariuszy, na przykład pobrania podatku od czynności cywilnoprawnych.

Brak zawodowej polisy OC skutkuje odpowiedzialnością dyscyplinarną przed Krajową Radą Notarialną.

Odszkodowanie od notariusza za błędny akt notarialny

Osoba, która w wyniku działania lub zaniechania notariusza przy wykonywaniu czynności notarialnych doznała szkody, może dochodzić roszczeń bezpośrednio od ubezpieczyciela – dotyczy to nie tylko strony czynności, ale także każdej innej osoby, która została poszkodowana. Potwierdził to Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 28 czerwca 2019 roku (sygn. akt: IV CSK 224/19):

„W orzecznictwie i piśmiennictwie dominuje pogląd, zgodnie z którym notariusz ponosi odpowiedzialność za wyrządzoną przez niego przy wykonywaniu czynności notarialnej szkodę zarówno wobec klienta, jak i osób trzecich, na podstawie art. 415 Kodeksu cywilnego, za niezachowanie należytej staranności (art. 49 Prawa o notariacie), w sposób zawiniony, z uwzględnieniem zawodowego charakteru jego działalności (art. 355 § 2 k.c.) i granic staranności zawodowej wyznaczonych przez art. 80 § 1-3 u.p.n.”

Odpowiedzialność dyscyplinarna notariusza

Niezależnie od odpowiedzialności cywilnej i karnej notariusz może ponieść również odpowiedzialność dyscyplinarną, o której zdecyduje sąd dyscyplinarny. W jego składzie orzekają członkowie korporacji zawodowej, do której przynależność notariusza jest obowiązkowa. Prawo o notariacie wymienia przewinienia, za które notariusz może zostać ukarany dyscyplinarnie, do których należą m.in. niezachowanie tajemnicy, niedochowanie obowiązku informacyjnego, czy uchybienie godności zawodu.